Onze ervaringen in de Westelijke Jordaanoever, Palestina (december 2019)

Naar Israël gaan zonder wat mee te krijgen van het Israël-Palestinaconflict kan bijna niet. En eerlijk gezegd wilden wij het ook niet. Je bent in het gebied, en voor ons voelde het niet goed om onze ogen te sluiten voor alle misstanden. Zoals jullie wellicht is opgevallen hebben wij sinds onze terugkeer uit Israël, Palestina en Jordanië nog geen artikel online gezet over deze reis. De reis die we hebben gemaakt moest ons nog wat bezinken en we wisten niet precies hoe we er nu écht op terugkeken. Tuurlijk, we hebben prachtige plekken gezien en het heel gezellig gehad, maar we hebben ook een knoop in onze maag gehad. Bijvoorbeeld na onze trip naar Bethlehem, Palestina.

Bunksurfing Alternative Tours: op pad met Salah

Iedereen weet haast wel waar het Israël-Palestinaconflict over gaat. Als studente Conflict Studies en Middle Eastern Studies had ik, Loes, er destijds ook veel over gelezen en geleerd. Toen we besloten dat we naar het in Palestina gelegen Bethlehem wilden gaan tijdens onze reis, zijn we al snel op zoek gegaan naar een geschikte gids. Het alom geprezen Abraham Tours of Green Olive Tours lieten we links liggen. Beide tours vonden we te duur en bestonden uit grotere groepen. Ook wilden we liever een Palestijnse gids hebben, en bij de eerdergenoemde tours wisten we niet zeker of we die ook zouden krijgen. We zochten verder en namen uiteindelijk via Facebook Messenger contact op met Salah, een in Bethlehem wonende gids die ons voor 70$ p.p. een bijna tien uur durende privétour aanbood, inclusief toegangstickets, chauffeur en lunch. Zijn recensies waren erg goed, het contact verliep makkelijk en we besloten er voor te gaan. In de tijd dat de situatie onrustiger was, hield Salah ons keurig op de hoogte.

Reisverslag Bethlehem, Palestina

’s Ochtends rond een uurtje of negen worden we opgehaald in Jeruzalem door de chauffeur die ons naar Bethlehem zou brengen. We hadden ons door verhalen van anderen voorbereid op een spannende en wellicht zelfs wat intimiderende grensovergang, maar wij daar is niks van te merken; zonder enige vorm van controle rijden we naar binnen. We zijn enigszins verbaasd. De auto parkeert en in de verte zien we een man aan komen lopen: Salah. We maken kennis, stappen over naar een auto met een Palestijns kenteken en rijden verder naar onze eerste stop.

De eerste stop is bij het bovenstaande uitzichtpunt. De snelweg die je ziet is verboden voor Palestijnen. Steeds grotere delen van Palestina zijn inmiddels geannexeerd. Op de achtergrond zie je dan ook zowel Israëlische nederzettingen als Palestijnse dorpen. Tijdens de stop blijkt dat Salah een uitmuntende verteller is. Hij legt uit hoe de situatie voor de Palestijnen nu is, iets wat voor ons buitenstaanders maar moeilijk te begrijpen is. De Palestijnse bevolking heeft bijvoorbeeld slechts toegang tot een beperkt deel van de gemeenschappelijke watervoorraden van Israël en Palestina. Daarnaast is het water in de Palestijnse gebieden vaak vervuild. Hierdoor hebben Palestijnen gemiddeld zo’n 40L water per dag (p.p.) ter beschikking, tegenover 400L p.p. in Israëlisch grondgebied. Overal in Bethlehem hangen dan ook briefjes met daarop de vraag zuinig met (drink)water om te gaan. Kort je handen wassen dus, veel minder douchen en ook koken zonder al te veel water.

We rijden door naar de volgende stop; het VN-vluchtelingenkamp Aïda. Om het kamp in te komen, loop je onder een poort door, waar een beeld van een grote sleutel op ligt. Deze sleutel staat symbool voor het recht op terugkeer, en daarom zie je het vaak terug in Palestina. Het idee is dat Palestijnen die soms met geweld uit hun huis zijn gezet, bijvoorbeeld omdat er een Israëlische nederzetting op de plek wordt gebouwd, de sleutel van hun huis bewaren in de hoop ooit terug te kunnen keren.

Aïda ziet er misschien niet uit als een gemiddeld vluchtelingenkamp; het bestaat niet uit tenten, maar uit gebouwen. Veel families wonen hier al generaties lang. Het is bijzonder indrukwekkend om door het kamp te lopen. De huisjes zijn klein en er wonen veelal grote gezinnen in. Zestig procent van de inwoners van de kampen in en rondom Bethlehem is nog kind. Vandaar dat we niet alleen huisjes tegenkomen, maar bijvoorbeeld ook een peuterspeelzaal. Als toerist word je, en terecht, flink met je neus op de feiten gedrukt.

In het conflict tussen Palestina en Israël vallen aan beide kanten slachtoffers, maar de aantallen aan de Palestijnse kant zijn een stuk hoger. Ook onze gids is hier het slachtoffer van geworden. Salah vertelt dat hij jaren geleden gewond is geraakt door de ontploffing van een bom en om in zijn woorden te spreken was hij een tijdje ‘klinisch dood’. Wonderbaarlijk genoeg heeft hij het toch overleefd, maar dat betekent niet dat hij nergens last van heeft; dagelijks heeft hij nog overal pijn. Salah laat zien dat er vingertopjes aan zijn hand missen en daarnaast zitten er meerdere platen in zijn lichaam.

In Bethlehem zie je veel schilderwerken en graffiti op de muren. Salah vertelt dat alle afgebeelde mensen échte mensen zijn. Sommigen zijn gewond geraakt tijdens het conflict, anderen zijn gevangen gezet en weer anderen zijn vermoord. We lezen op een poster een verhaal over een neergeschoten jongen en zien tekeningen op de muren waarop kinderen te zien zijn van amper tien jaar oud… Het is heftig om te bedenken dat al deze mensen gewoon echt (hebben) bestaan. We praten hier over kinderen! Bizar dat deze tekeningen niet zomaar kunst zijn, maar werkelijkheid.

Terwijl we door het kamp lopen, zien we ineens de bekende grensmuur opdoemen. Er rijdt een vrachtwagen van de VN langs en de uitkijktorens bij de muur zien er bijzonder imponerend uit. Het lijkt wel alsof we middenin een documentaire zitten, of in het NOS-journaal. Wanneer we naar rechts kijken, zien we een groot gebouw in de steigers staan. Er wordt een jongensschool gebouwd, waar straks circa drieduizend vluchtelingenkinderen onderwijs zullen volgen. De school wordt gesubsidieerd door de VN én door Saoedi-Arabië. Salah haalt zijn schouders erover op: “Saoedi-Arabië subsidieert die school alleen maar om zijn imago op te poetsen na de moord op Khashoggi”. Over de VN is Salah ook niet enthousiast. Hoewel zij de vluchtelingenkampen hebben opgebouwd, ziet hij de VN vooral als ’the United Nothing’. Het lijkt erop dat hij niet de enige is die dat vindt; boven de deuropening van het verder lege kantoortje is een kogelgat te zien. Er is ook geen mens te bekennen.

Dan is het tijd om naar de derde stop te gaan. We gaan naar de Geboortekerk, de plek waar volgens velen Jezus Christus is geboren. Voor we naar binnen lopen, vertelt Salah ons nog wat over de stad zelf. Bethlehem, maar eigenlijk heel Palestina/Israël, is altijd een plek geweest waar velen geloven samen kwamen en komen. Tegenover de Geboortekerk, waar dagelijks honderden pelgrims en andere geïnteresseerden op afkomen, staat een moskee die dat verhaal illustreert. Salah vertelt dat er moslims, joden en christenen in Bethlehem hebben gewoond. Sinds het conflict zijn veel joden en christenen uit Palestina gevlucht. Joden vaak naar het naastgelegen Israël, naar nederzettingen of Europa, en de christenen gingen de oceaan over; veel van hen zijn vertrokken naar Latijns-Amerika. Zo is de president van El Salvador, Nayib Bukele Ortez, van oorsprong een Palestijnse christen.

De Geboortekerk ziet er prachtig uit. Als we naar binnen lopen moeten we flink bukken; stoot je je hoofd, dan toon je niet genoeg respect. De kerk is opgedeeld in verschillende delen (Rooms-Katholiek, Grieks-Orthodox en Armeens-Apostolisch). Onder de kerk bevindt zich een kelder, waarin je de plek vindt waar Jezus geboren zou zijn. Deze plek willen wij natuurlijk zien en hoewel het Kerst is, is het helemaal niet heel druk. We staan tien minuten in de rij en kunnen daarna naar beneden lopen. Daar is een ster te zien en op die plek zou Jezus zijn geboren. Ook is de plek waar de kribbe gestaan zou hebben duidelijk aangegeven. Zelfs als je niet gelovig bent, is deze plek een must-see in Bethlehem. Er hangt een hele bijzondere sfeer.

De kerk is niet alleen bijzonder vanwege de geschiedenis met Jezus, maar ook vanwege andere historische gebeurtenissen. Op deze plek zou bijvoorbeeld de Bijbel voor het eerst zijn vertaald. Ook zijn er op de zuilen van de kerk verschillende boodschappen en tekeningen achtergelaten door groepen mensen als kruisvaarders, Egyptenaren en Romeinen.

Na het bezoek aan de prachtige prachtige Geboortekerk, gaat onze tour door de stad weer verder. We vertrekken richting de grensmuur, maar eerst laat Salah ons nog een werk van de bekende, maar anonieme kunstenaar Banksy zien. Dit kunstwerk is te vinden in een verlaten steegje vlakbij een tankstation, maar de locatie is niet random gekozen. Salah vertelt dat er meters verderop een door Israël gerunde gevangenis staat. Als we goed kijken kunnen we de lichten zien. Dit kunstwerk is te zien vanuit de gevangenis en moet steun bieden aan de Palestijnse gevangenen – waarvan een groot deel onschuldig vastzit. Vandaar dat de afgebeelde persoon ook geen molotov-cocktail gooit, maar in plaats daarvan een bos bloemen. De man op wie het kunstwerk is geïnspireerd is overigens eveneens omgekomen.

We gaan weer door, dit keer naar de grensmuur tussen Israëlisch grondgebied en Palestijns grondgebied. Net voor we willen afslaan, wordt onze auto gestopt. Een man met bivakmuts stapt, met een groot wapen in zijn hand, ons busje in. We schrikken, maar durven weer voorzichtig adem te halen als hij geruststellend glimlacht. Salah en de chauffeur moeten even uitstappen en na een tijdje komt Salah terug. Hij lijkt niet onder de indruk van wat er gebeurt. Het blijkt dat we op de busbaan reden en het rijbewijs van de chauffeur wordt even gecontroleerd. De man hoorde bij de Palestijnse politie. Niks ernstig dus, maar wij zijn blij dat we zonder moeilijkheden weer verder kunnen naar de grensmuur. Bizar hoe snel je in de stress schiet in dit gebied, alleen al door de verhalen die je ooit hebt gehoord.

De meningen over de grensmuur zijn verdeeld. Israëliërs benadrukken de noodzaak van de muur, omdat de muur hen zou beschermen tegen ‘Palestijnse terroristen’. Palestijnen benadrukken daarentegen dat de muur gebouwd zou zijn om Palestijnen te onderdrukken en te koloniseren. Salah laat ons gedurende de hele dag plekken zien waar de muur (in dat geval in de vorm van hekken in plaats van beton) als een soort bulldozer steeds verder Palestijns gebied in komt. Palestijnse gezinnen moeten dan wijken voor Israëlische nederzettingen. Veel mensen die hun huis moeten verlaten, komen dan – met honderden, zo niet duizenden anderen – terecht op een plek als het Aïda Camp.

De muur waar we nu voor staan is niet verplaatsbaar, want het bestaat uit betonnen platen. Op de platen is graffiti achtergelaten door Banksy, maar ook door andere activisten. De vele tekeningen en teksten maken indruk. Als we sirenes horen, kijken we snel om ons heen. Hoe reageren andere mensen? Nooit is er iets aan de hand, maar onze zintuigen staan op scherp. Moet je nagaan hoe het is om hier te wonen.

Salah vraagt aan ons of we in een restaurant willen lunchen of dat we liever zijn moeders specialiteit willen proeven. Natuurlijk kiezen we voor het laatste. De lunch moet nog bereid worden en daarom blijven wij zolang in de omgeving van de muur. Eerst brengen we een bezoek aan het Walled Off Hotel, ook wel bekend als het Banksy Hotel. Dit hotel is door de kunstenaar geopend en hangt vol met Banksy kunst. Ook het (destijds) laatste werk van Banksy, ’the Scar of Bethlehem’, zien we er staan. Het werk staat op een klein tafeltje naast de receptie, we lopen er haast voorbij.

De rest van de receptie en het restaurant is bizar. We zitten in een gebied dat voor ons aanvoelt als een oorlogsgebied, maar in het hotel heerst een surrealistisch vredige sfeer. Er speelt een piano -automatisch – klassieke melodietjes. Obers lopen rond met heerlijk eten en verse sapjes. Er hangen kunstwerken, lugubere kunstwerken, maar toch voelt het hotel ‘gezellig’ aan. En niet te vergeten; nergens in het hotel heb je uitzicht op iets anders dan de grensmuur. Het hotel profileert zichzelf dan ook als ‘het hotel met het slechtste uitzicht ter wereld’.

We drinken een sinaasappelsapje en lopen daarna weer naar buiten. We nemen een kijkje bij een winkel waar enkele graffiti-artiesten aan het werk zijn. Misschien is een van deze mannen wel Banksy! We zullen het nooit weten… Na een halfuurtje gaan we weer met Salah mee. Salah heeft een eigen hostel in Bethlehem en aldaar gaan we lunchen. Tijdens de rit naar het hostel toe zien we nog een bekend ander kunstwerk van Banksy, de vredesduif met een schietschijf op de borst. Ook stoppen we nog bij een stuk muur, waar automatische wapens die werken op gezichtsherkenning de dienst uitmaken.

Eenmaal in het hostel worden we enthousiast ontvangen door de familie van Salah. Zijn moeder heeft inderdaad een heerlijke lunch bereid en we kletsen wat tijdens het eten over koetjes en kalfjes. Na het eten neemt Salah ons mee naar het dakterras van zijn hostel. We hebben er een goed uitzicht over de stad. De wind is koud en het weer is guur, dus we gaan snel weer naar binnen voor een kopje thee of hele sterke koffie.

Na de lunch stappen we weer in de auto. We zullen een uur rijden naar het Mar Saba Klooster, in de Judeawoestijn. Onderweg vertelt Salah ons het verhaal over ‘The Wanted 18’. In 1987 besloten enkele Joodse inwoners van Bethlehem de staat Israël te boycotten. Ze waren het niet eens met het beleid richting de Palestijnen en stopten met het importeren van Israëlische producten als melk. De wijk kocht achttien koeien en voorzag zichzelf hiermee van melk. Deze inwoners kwamen bekend te staan als de ‘lactivists’. Uiteindelijk kwamen de Israëlische autoriteiten achter dit plan en daar begon een kat-en-muis-spel. Soldaten kregen de opdracht om ’the Wanted 18′, oftewel de koeien, te vangen en te doden. Salah geeft dit voorbeeld om uit te leggen dat het Israël-Palestinaconflict allesbehalve een religieus conflict zou zijn, maar eerder (geo)politiek.

Na een uur over kronkelweggetjes door de Judeawoestijn te hebben gereden, komen we aan bij het Mar Saba Klooster. We lopen een klein stukje en komen dan uit bij een prachtige plek. Wauw! We kijken onze ogen uit. Ook deze plek is historisch van belang; op deze plek is Jezus namelijk volgens de Koran geboren. Maar naast dit interessante feit is het hier ook gewoon heel erg mooi. We zijn de enige toeristen. Zonde, dat zo’n mooie plek zo onbekend is en zo weinig wordt bezocht. We weten daarnaast zeker dat Palestina nog veel meer mooie bezienswaardigheden kent waar amper iemand komt.

We rijden terug naar Bethlehem. Het wordt donker en we werpen een snelle blik op de bekende Herdersvelden. Daarna rijden we echt terug richting de grens. We nemen afscheid van Salah en de chauffeur, en stappen weer over naar een andere auto – dit keer met Israëlisch kenteken. Ook als we terug Israël inrijden, worden we nergens gecontroleerd. We zijn terug in Israël en dat gevoel is erg vreemd. In Bethlehem keken we toch wel even geschrokken op als we een sirene van een ambulance hoorden en dat gevoel verdwijnt op miraculeuze wijze zodra je de grens oversteekt.

Het voelt raar om in Israël terug te zijn. Die avond lopen we over een markt, vlakbij ons hotel in Jeruzalem. Er is eten en drinken in overvloed. Er dansen en zingen mensen. Toeristen, waaronder wijzelf, lopen ontspannen rond. Tegelijkertijd staan de verhalen van Salah en andere inwoners van Palestina in ons geheugen gegrift. Het voelt ongemakkelijk om vakantie te vieren terwijl we weten hoe anders, en hoe erg vooral, de situatie slechts een paar kilometer verderop is. Die knoop in onze maag blijft de rest van de reis zitten. Vandaar ook dat dit artikel zo laat online is gekomen.

Wat je ook vindt van het Israël-Palestinaconflict, feit blijft dat de situatie bovenal triest is. Aan beide kanten vallen slachtoffers, waaronder kinderen. Het internationaal recht en de mensenrechten van Palestijnen worden massaal geschonden. Dat is pijnlijk om te zien voor ons als toerist, maar natuurlijk bovenal verschrikkelijk voor de mensen die er dagelijks mee te maken hebben. Op deze manier leven… Het lijkt ons haast niet te doen.

Wat we vinden en wat we denken is moeilijk te verwoorden. We weten niet alles en we gaan ook niet alles weten of begrijpen. Toch hebben we met deze tour een aardige poging gedaan. Vaststaat dat het leven in de Westelijke Jordaanoever ontzettend zwaar is, laat staan in de Gazastrook. Het doet goed om te zien dat de mensen desondanks door gaan met hun leven, optimistisch zijn. Zelf zijn we dat alleen minder. Zolang de internationale gemeenschap niet in de actiestand schiet, zal de situatie waarschijnlijk niet verbeteren.

Disclaimer

Dit artikel is niet in stand gekomen in samenwerking met Salah. We raden zijn tour wel aan, maar zijn niet betaald voor dit artikel of voor deelneming aan zijn tour. Dit artikel is wel tot stand gekomen met toestemming van Salah.